Co nowego w instytucji tymczasowego aresztowania?

aresztowaniaTymczasowe aresztowanie należy do najbardziej dotkliwych środków zapobiegawczych w polskiej procedurze karnej. Z tego też względu powinno być stosowane wyjątkowo i tylko wówczas, gdy inny środek zapobiegawczy nie będzie wystarczający. Niestety, praktyka polskich sądów w stosowaniu tymczasowego aresztowania przedstawia się zupełnie odmiennie. Środek ten jest nadużywany, a przepisy go dotyczące – stosowane mechanicznie. Z danych statystycznych wynika, iż np. w roku 2004 uwzględniono aż 90 % (!) skierowanych do sądów wniosków o zastosowanie tymczasowego aresztowania. Ponadto sądy często automatycznie przedłużają tymczasowe aresztowanie bez wnikania w meritum sprawy.

Jak tymczasem przedstawia się instytucja tymczasowego aresztowania na tle wielkiej nowelizacji Kodeksu Postępowania Karnego, która weszła w życie dnia 1 lipca 2015r.? Głównym założeniem reformy jest zmodyfikowanie procesu karnego w kierunku jego większej kontradyktoryjności, co oznacza przedefiniowanie zasadniczych założeń procesu karnego. Czy wchodzące w życie zmiany spowodują zatem zapewnienie bardziej efektywnych gwarancji procesowych dla oskarżonych w toku stosowania wobec nich środków zapobiegawczych? Czy zobligują sądy do stosowania tymczasowego aresztowania w sposób bardziej ostrożny i nieautomatyczny? Przyjrzyjmy się więc najistotniejszym zmianom wprowadzonym w dniu 1 lipca 2015r. w odniesieniu do tymczasowego aresztowania.

Pierwszą z nich jest nowelizacja przepisu art. 156 § 5a k.p.k., który stanowi obecnie, iż w razie złożenia w toku postępowania przygotowawczego wniosku o zastosowanie albo przedłużenie tymczasowego aresztowania podejrzanemu i jego obrońcy udostępnia się niezwłocznie akta sprawy w części zawierającej treść dowodów wskazanych we wniosku. Stanowi to zintensyfikowanie prawa do obrony osoby objętej wnioskiem o tymczasowe aresztowanie. Zasada jawności dowodów stanowiących podstawę wniosku o zastosowanie tymczasowego aresztowania uwidacznia się także w dodanym nowelizacją artykule 249a k.p.k., stanowiącym, że podstawę orzeczenia o zastosowaniu lub przedłużeniu tymczasowego aresztowania mogą stanowić jedynie ustalenia poczynione na podstawie dowodów jawnych dla oskarżonego i jego obrońcy. Sąd uwzględnia z urzędu tylko takie okoliczności nieujawnione przez prokuratora, które są korzystne dla oskarżonego. Takie unormowanie wyklucza zatem sytuację, w której obrońca i oskarżony nie znając materiału dowodowego, nie mogą skutecznie kwestionować okoliczności, na jakich wniosek o zastosowanie tymczasowego aresztowania się opiera. Nowelizacja k.p.k. wprowadziła też lepsze gwarancje dla oskarżonego podczas procedury przedłużenia stosowania tymczasowego aresztowania, gdyż machinalnemu działaniu sądu w tym zakresie przeciwstawiać będzie się ustanowiony na żądanie oskarżonego nie mającego obrońcy z wyboru – obrońca z urzędu obecny na posiedzeniu w przedmiocie przedłużenia tymczasowego aresztowania (tak: art. 249 k.p.k.).

Kolejną wprowadzoną zmianą jest dodanie do § 3 art. 252 k.p.k. porządkowego terminu 7 dni na rozpoznanie przez sąd zażalenia na postanowienie w przedmiocie tymczasowego aresztowania, co znacznie przyspieszy rozpoznawanie takich zażaleń.

Znowelizowane przepisy wprowadzają także ograniczenie spraw, co do których będzie można stosować tymczasowe aresztowanie, co na tle dotychczasowego nadużywania tego środka spowoduje zracjonalizowanie jego stosowania. Fundamentalną zmianę w tym zakresie wprowadza znowelizowany art. 258 § 3 k.p.k., stanowiąc, że wobec oskarżonego, któremu zarzucono popełnienie zbrodni lub występku zagrożonego karą pozbawienia wolności, której górna granica wynosi co najmniej 8 lat, albo którego sąd pierwszej instancji skazał na karę pobawienia wolności wyższą niż 3 lata, obawy utrudniania prawidłowego toku postępowania uzasadniające stosowanie środka zapobiegawczego, mogą wynikać także z surowości grożącej oskarżonemu kary. To oznacza, że surowa kara grożąca oskarżonemu wcale nie musi determinować zastosowania tymczasowego aresztowania, ale może jedynie przyczyniać się do powstania przypuszczeń, iż oskarżony może utrudniać postępowanie karne, gdy okoliczności konkretnej sprawy na to wskazują. Ponadto znowelizowane przepisy co do zasady wykluczają stosowanie tymczasowego aresztowania odnośnie przestępstw zagrożonych karą pozbawienia wolności do 2 lat (a nie jak wcześniej karą pozbawienia wolności do roku).

Podsumowując, należy stwierdzić, iż ustawodawca wyszedł naprzeciw problemom polskiego wymiaru sprawiedliwości dotyczącym stosowania tymczasowego aresztowania. Znowelizowane przepisy procedury karnej niewątpliwie wzmacniają gwarancje procesowe oskarżonego w tym zakresie, umacniają równość broni stron oraz prawo do obrony oskarżonego. Wszystko to powinno przyczynić się do bardziej racjonalnego stosowania przez sądy tego najsurowszego środka zapobiegawczego. Praktyka jednak pokaże, w jakim stopniu znowelizowane przepisy sprawdzą się i czy doprowadzą one do stosowania tymczasowego aresztowania w sposób bardziej racjonalny i sprawiedliwy.

Dr Joanna Koczur

Dr Joanna Koczur

Prawnik, absolwentka Wydziału Prawa i Administracji Uniwersytetu Śląskiego w Katowicach. Po obronie pracy magisterskiej pt.: „Rola obrońcy w zakresie kontroli jakości materiału dowodowego w procesie karnym” uzyskała tytuł magistra prawa z wynikiem celującym. Po obronie rozprawy doktorskiej z zakresu kryminalistyki pt: „Czynniki wpływające na wypowiedzi świadków szczerych - aspekty kryminalistyczne” uzyskała tytuł doktora nauk prawnych. Autorka publikacji naukowych z zakresu kryminalistyki oraz procesu karnego, uczestniczka licznych konferencji naukowych poświęconych problematyce kryminalistycznej oraz karnistycznej.

- Profil - Więcej artykułów

You may also like...

Dodaj komentarz

Twój adres email nie zostanie opublikowany. Pola, których wypełnienie jest wymagane, są oznaczone symbolem *

*