Kiedy przysługuje mi obrońca z urzędu? – przesłanki obrony z urzędu

Obrońca z urzędu

Kodeks postępowania karnego (Dz. U. 2017, poz. 1904) wymienia sytuacje, w których oskarżonemu przysługuje prawo do posiadania obrońcy z urzędu, który to obrońca wyznaczany jest wówczas z listy obrońców.

Pierwszą tego rodzaju sytuacją jest wykazanie przez oskarżonego, że nie jest on w stanie ponieść kosztów obrony z wyboru bez uszczerbku dla niezbędnego utrzymania siebie i rodziny. Słusznie stwierdził Sąd Najwyższy w swoim postanowieniu z dnia 17 lipca 2014 roku (sygn. akt V KZ 26/14), iż: badaniu podlega stan majątkowy oskarżonego w chwili złożenia wniosku o ustanowienie obrońcy z urzędu, a nie hipotetyczne założenie. Wyznaczenie obrońcy z urzędu winno zatem nastąpić zarówno w sytuacji, gdy oskarżony w ogóle nie ma środków na pokrycie kosztów obrony z wyboru, jak i wówczas, gdy posiadane środki są na tyle skromne, że nie pozwalają na pokrycie tych kosztów oraz utrzymanie siebie i swej rodziny na podstawowym poziomie. Nie można przyjmować, że wyznacznikiem tej sytuacji majątkowej jest ukryte źródło dochodów skazanego i jego potencjalne możliwości zarobkowe. Co więcej, na ocenę sytuacji majątkowej podejrzanego/oskarżonego nie powinny mieć wpływu również takie okoliczności, jak: nieskomplikowany charakter sprawy, sytuacja ekonomiczna Skarbu Państwa, czy też fakt nadużywania przez oskarżonego alkoholu (zob. Wyrok SN z dnia 7 lutego 2007 r., sygn. akt V KK 136/06).

Oskarżonemu przysługuje również prawo do posiadania obrońcy z urzędu w sytuacji, gdy w przypadku obrony obligatoryjnej nie posiada on obrońcy z wyboru. Obrona obligatoryjna ma miejsce w przypadkach, gdy oskarżony musi mieć obrońcę (tj. postępowanie nie może toczyć się bez udziału obrońcy). Ma to miejsce – zgodnie z art. 79 k.p.k. – w następujących sytuacjach:
– oskarżony nie ukończył 18 lat;
– oskarżony jest głuchy, niemy lub niewidomy;
– zachodzi uzasadniona wątpliwość, czy zdolność oskarżonego do rozpoznania znaczenia czynu lub kierowania swoim postępowaniem nie była w czasie popełnienia tego czynu wyłączona lub w znacznym stopniu ograniczona;
– zachodzi uzasadniona wątpliwość, czy stan zdrowia psychicznego oskarżonego pozwala na udział w postępowaniu lub prowadzenie obrony w sposób samodzielny oraz rozsądny.

Oskarżony musi mieć obrońcę również wtedy, gdy sąd uzna to za niezbędne ze względu na inne okoliczności utrudniające obronę. Okoliczności te mają charakter wyłącznie podmiotowy – tzn. dotyczący osoby oskarżonego, a nie charakteru sprawy (np. jej skomplikowanego stanu faktycznego lub prawnego). Okoliczności utrudniające obronę będą zatem wiązały się głównie z nieporadnością oskarżonego, wynikającą np. z jego podeszłego wieku czy trudności w komunikowaniu się, co spowoduje, że oskarżony nie będzie w stanie realizować obrony sam – bez pomocy swojego obrońcy. Ponadto oskarżony musi mieć obrońcę w postępowaniu przed sądem okręgowym, jeżeli zarzucono mu zbrodnię. W takim wypadku udział obrońcy w rozprawie głównej jest obowiązkowy (zob. art. 80 k.p.k.). Obrońca musi również być obecny na rozprawie głównej toczącej się przeciwko żołnierzowi odbywającemu zasadniczą służbę wojskową albo pełniącemu służbę w charakterze kandydata na żołnierza zawodowego przed wszystkimi sądami wojskowymi zob. art. 671 k.p.k.).

Obrońca z urzędu jest ustanawiany imiennie co do zasady przez prezesa sądu lub referendarza sądowego, a decyzja w tej kwestii zapada w formie zarządzenia. Podkreślenia wymaga również fakt, iż pomiędzy działaniem obrońcy z wyboru oraz obrońcy z urzędu nie może występować różnica w poziomie staranności. Obrońca zawsze powinien działać bowiem z dołożeniem należytej staranności – bez względu na to, czy jest obrońcą z wyboru, czy z urzędu oraz czy obrona ma charakter obligatoryjny (zob. np. Postanowienie SN z dnia 28 lipca 2004 r., sygn. akt V KK 60/04).

Dr Joanna Koczur

Dr Joanna Koczur

Prawnik, absolwentka Wydziału Prawa i Administracji Uniwersytetu Śląskiego w Katowicach. Po obronie pracy magisterskiej pt.: „Rola obrońcy w zakresie kontroli jakości materiału dowodowego w procesie karnym” uzyskała tytuł magistra prawa z wynikiem celującym. Po obronie rozprawy doktorskiej z zakresu kryminalistyki pt: „Czynniki wpływające na wypowiedzi świadków szczerych - aspekty kryminalistyczne” uzyskała tytuł doktora nauk prawnych. Autorka publikacji naukowych z zakresu kryminalistyki oraz procesu karnego, uczestniczka licznych konferencji naukowych poświęconych problematyce kryminalistycznej oraz karnistycznej.

- Profil - Więcej artykułów

You may also like...

Dodaj komentarz

Twój adres email nie zostanie opublikowany. Pola, których wypełnienie jest wymagane, są oznaczone symbolem *

*